CAPITVLVM QVĀRTVM · Ātrium Byrrhaenae

この章で読むのは、アプレイウス『変身物語』第2巻1〜5節にあたる部分です。ヒュパタで朝を迎えたルキウスは、ここが魔術の国テッサリアだと思うと、町の石も鳥も木も、魔法で姿を変えられた人間に見えてしかたがありません。町をさまよううちに、市場で、召使いを大勢つれた身分の高い婦人に出会います。ルキウスの母の乳姉妹で、幼いルキウスを育てたというビュラエナです。招かれた家の広間には、狩りの女神ディアナと、鹿に変わりかけたアクタイオンの見事な石像がありました。そこでビュラエナは人ばらいをして、ルキウスに警告します。宿の主人ミロンの妻パンピレは、名だたる魔女だというのです。

文法。 この章の文法は 主語の対格をとる不定詞・不定詞の時制 です(Grammatica · 主語の対格をとる不定詞・不定詞の時制)。Crēdēbam lapidēs … dūrātōs esse「石が……固まったものだと信じていた」のように、「思う」「信じる」「言う」などの中身が、対格と不定詞で言われます。本文を読みながら、-isse, -tus esse, -tūrus esse の形の不定詞と、その主語になっている対格を探してください。不定詞の時制が、主動詞から見て前か、同時か、後かにも注意しましょう。

語彙。 この章で覚える語は、章末の Vocābula nova(Vocābula nova)にまとめてあります。どれもラテン語の文章でよく出会う語か、アプレイウスが繰り返し使う語で、本文で初めて出てくるところに欄外注があります。

Lēctiō

Ut prīmum nocte discussā sōl novus diem fēcit, ē somnō simul et lectō ēmersus sum. Eram enim aliōquī anxius et nimis cupidus cognōscendī quae rāra mīraque sunt. Reputābam enim mē in mediā Thessaliā esse, ubi magōrum carmina nāta sunt, quae tōtus orbis ūnā vōce celebrat.

Met. 2.1discutere -cussisse = removēre, fugāreēmergere -mersisse: ex aquā exīre; hīc = surgereanxius -a -um: quī dē rēbus futūrīs timetcupidus -a -um + gen. = quī multum cupitreputāre = sēcum cōgitāremagus -ī m, maga -ae f: quī carminibus mīra facit

Reputābam etiam fābulam illam optimī comitis Aristomenis in hāc ipsā urbe exortam esse. Nārrāverat enim Aristomenēs Meroēn, magam illam, amātōrēs suōs in bēstiās mūtāvisse et Sōcratem, comitem suum, occīdisse. Comes eius haec omnia absurda et falsa esse dīxerat; ego vērō nihil fierī nōn posse arbitrābar. Itaque, spē simul et studiō plēnus, per urbem ubīque errābam, omnia explōrābam, et singula dīligenter cōnsīderābam.

exorīrī -ortum = orīrī, inciperecōnsīderāre = diū et cum cūrā aspicere

Nec fuit in illā cīvitāte quod aspiciēns id esse crēderem quod esset. Omnia enim prōrsus malō murmure in aliam fōrmam trānslāta esse putābam. Crēdēbam lapidēs, quōs offenderem, dē homine dūrātōs esse; avēs, quās audīrem, item ex hominibus factās esse; arborēs, quae urbem cingerent, similiter hominēs fuisse et folia accēpisse; aquās fontium dēnique dē corporibus hūmānīs flūxisse. Iam statuās et imāginēs incessūrās esse putābam, mūrōs locūtūrōs, bovēs et id genus pecua futūra dictūra, dē ipsō vērō caelō et sōlis orbe subitō ōrāculum ventūrum esse. Tantā enim cupīdine ārdēbam, ut nihil nōn crēderem, et omnia quae vidērem mīra esse putārem.

murmur -uris n: vōx parva, quae vix audīturoffendere -fendisse: hīc = forte invenīrefolium -ī n: quod in arboribus crēscit et hieme caditstatua -ae f: imāgō hominis ex lapide aut aere factapecū -ūs n, pl. pecua: bovēs et cētera animālia quae in agrīs pāscunturōrāculum -ī n: vōx deī quae futūra dīcit

Sīc attonitus, immō vērō nimiō dēsīderiō captus, nūllō quidem initiō vel omnīnō vestīgiō cupīdinis meae repertō, cūncta tamen circumībam. Nēminem autem percontārī audēbam, nē hospes ignārus vidērer. Dum, velut iuvenis dīves quī nihil agit, ab ōstiō ad ōstium errō, repente ignārus in forum cibōrum mē intulī. Ibi piscēs et pānēs paucīs nummīs vēndēbantur; sed Pȳthiam, amīcum meum, quī annōnam cūrābat, nūllō locō vīdī.

Met. 2.2attonitus -a -um: quī tantum mīrātur ut nec loquī nec cōgitāre possitdēsīderium -ī n < dēsīderārecircumīre -iisse = per omnia loca īre

Et ecce mulierem quampiam, multīs servīs et ancillīs cīnctam, quae ibīdem gradiēbātur, celerī vestīgiō comprehendō. Aurum in gemmīs et in tunicīs eius et hīc et illīc vidēbātur, quod eam fēminam nōbilem esse prōfectō ostendēbat.

quispiam quaepiam quodpiam = aliquisgradī gressum = incēdere, īrecomprehendere -prehendisse: manū capere; hīc = cōnsequīgemma -ae f: lapis rārus et cārus, quō fēminae sē ōrnanttunica -ae f: vestis quae sub aliīs vestibus geritur

Huius laterī proximus incēdēbat senex iam gravis in annīs. Is, ut prīmum mē cōnspexit, cōnfestim agnōvit, et ‘Est’ inquit ‘prōfectō hic Lūcius,’ et ōsculum mihi offert. Mīrābar quis esset senex ille, et unde mē, hospitem in hāc urbe novum, nōsset. Ille statim incertum quidnam in aurem mulieris vōce parvā dīxit, et ‘Quīn’ inquit ‘etiam ipsam parentem tuam accēdis et salūtās?’ ‘Vereor’ inquam ‘ignōtae mihi fēminae,’ et statim rubor in faciem meam vēnit, et in terram spectāns stetī.

ōsculum -ī n: quod ōre damus amīcō aut amātaequisnam quaenam quidnam = quis tandemsalūtāre = salvē dīcererubor -ōris m: color quem pudor in ōre facit

At illa, obtūtum in mē convertēns, ‘Ēn’ inquit ‘sānctissimae Salviae mātris nōbilis pudor! Ex hōc ipsō pudōre coniciō tē eius fīlium esse. Sed et cētera corporis mīrē mātrī tuae congruunt: corpus altum, nec tamen nimis, leve sed validum, rubor modicus, coma aurea et nūllā arte composita, oculī caelī colōre quidem sed ācrēs et, cum aspiciunt, ārdentēs, ut avis quae ex altō omnia videt, faciēs tōta flōrēns, gradus speciōsus et simplex.’

obtūtus -ūs m: aspectus intentusflōrēre -uisse: flōrēs habēre; hīc = pulchra et nova essespeciōsus -a -um < speciēs = pulcher

Et adiēcit: ‘Ego tē, ō Lūcī, meīs istīs manibus ēducāvī. Cūr nōn? Nam parentis tuae nōn modo sanguinis, vērum cibī etiam socia sum: ambae enim ex stirpe Plūtarchī nātae sumus, et eandem nūtrīcem simul bibimus, et ut sorōrēs ūnā crēvimus. Nec aliud nōs quam dignitās discernit, quod illa virō nōbilissimō nūpsit, ego prīvātō. Nunc tē, quem parvum in manibus tenēbam, iuvenem tam pulchrum videō, et multum gaudeō. Quam salvē agit Salvia mea?

Met. 2.3bibere bibisse: aquam aut vīnum in ōs sūmere; eandem nūtrīcem bibere = parvae ab eādem muliere alīdiscernere -crēvisse: facere ut duo inter sē differantnūbere nūpsisse + dat.: uxor alicuius fierī

‘Ego sum Byrrhaena illa, cuius nōmen fortasse saepe inter magistrōs tuōs dictum retinēs. Accēde itaque cum fīdūciā ad hospitium meum, immō vērō iam ad tuam propriam domum. Apud mē nūllā rē indigēbis, et in omnibus rēbus tibi libenter commodābō. Optimam quoque cēnam tibi parābō, et cubiculum multō pulchrius quam apud Milōnem habēbis.’

fīdūcia -ae f: animus quī nihil timet

Ad haec ego, iam sermōnis ipsīus morā rubōre dīgestō, ‘Absit’ inquam ‘parēns, ut Milōnem hospitem sine ūllā querēlā dēseram. Ille enim mē, ā Dēmeā meō conciliātum, libenter recēpit; et quamvīs avāritiā nōtus sit, cubiculum mihi honestum dedit, et ego tenuī eius hospitiō contentus sum. Nōn enim decet mē hospitem sine causā dēserere. Sed plānē quod officiīs integrīs potest efficī, dīligenter cūrābō: cum itineris huius ratiō iterum nāscētur, numquam erit ut nōn apud tē maneam.’ Ita modestē mē excūsāvī.

dīgerere -gessisse: in partēs dīvidere; hīc = tollereabsit = nē sit; absit ut = nūllō modō fīat utquerēla -ae f < querī: vōx eius quī queritur

Dum haec et alia inter nōs loquimur, paucīs admodum cōnfectīs passibus ad domum Byrrhaenae pervēnimus. Dehinc, foribus patefactīs, in ātrium intrāvimus.

ātrium -ī n: prīma et maxima pars domūs Rōmānae, quō hospitēs intrant

Erat ātrium longē pulcherrimum. Per singulōs angulōs columnae quattuor stābant, quae īnsuper statuās sustinēbant: Victōriae deae faciēs. Hae quasi volātūrae orbem pedibus vix tangunt; nec ut maneant stant, et iam volāre crēduntur.

Met. 2.4columna -ae f: quae tēctum sustinet, ex lapide factadea -ae f < deus

Ecce lapis Parius in Diānam factus mediam tōtīus locī partem tenet lībrātam: signum pulcherrimum, veste ventō mōtā, quasi currēns, introeuntibus obvium et maiestāte nūminis venerābile. Diāna enim dea est silvārum et bēstiārum, quae cum canibus suīs per montēs et silvās currit et bēstiās petit.

lībrāre: aequē pōnere, ut nec in hanc nec in illam partem cadatintroīre -iisse = intrāreobvius -a -um: quī in viā occurritmaiestās -ātis f: magnitūdō et dignitās deōrum aut rēgumvenerābilis -e: quem colere et timēre decet

Et canēs deae latera ab utrāque parte mūniunt, quī canēs et ipsī lapis erant. Hīs oculī minantur, aurēs rēctae stant, nārēs hiant, ōra saeva sunt. Et sī canum vōx dē proximō audīta erit, eam putābis dē faucibus lapidis exīre. Et, in quō summum artis exemplum ēgregius ille auctor ostendit, canēs sē tollunt: pedēs posteriōrēs resistunt, currunt priōrēs. Tam strēnuē currere videntur, ut eōs mox ē lapide exitūrōs esse crēdās.

mūnīre = tegere, dēfendereminārī = malum futūrum ostenderenāris -is f: per eam odōrēs sentīmushiāre = apertum essefaucēs -ium f: pars ōris post linguam, unde vōx exit

Post tergum deae saxum surgit īnstar cavī montis, mollibus herbīs et foliīs et virgīs et hīc illīc ūvīs et alibī arbusculīs dē lapide flōrentibus. Umbra etiam signī intus clāra est dē nitōre lapidis. Sub extrēmō saxō pōma et ūvae summā arte factae pendent, quās ars, cum nātūrā certāns, vēritātī similēs fēcit. Putēs ad cibum inde quaedam, cum tempus frūctuum mātūrum colōrem dederit, sūmī posse. Et sī fontem, quī ad deae pedēs currit et in parvam undam movētur, prōnus aspexeris, crēdēs ūvās illās, ut in agrīs pendentēs, ventō quoque movērī. Tanta erat ars auctōris, ut omnia, quamvīs ē lapide facta, vīvere vidērentur.

herba -ae f: quod in agrīs crēscit et quō pecua pāscunturvirga -ae f: hīc = pars arboris longa et parvaūva -ae f: frūctus ex quō vīnum fitalibī = aliō locōintus ↔︎ extrānitor -ōris m: lūx clāra quam lapis aut aurum redditpōmum -ī n: frūctus arborispendēre pependisse: ex locō altiōre tenērī nec caderemātūrus -a -um: dē frūctibus, quī iam edī potestprōnus -a -um: quī faciem ad terram vertit

Inter media folia lapidis Actaeōnis simulācrum vidētur, intentō obtūtū in deam prōiectus, iam in cervum mūtātus, et in saxō simul et in fonte Diānam lavātūram exspectāns. Nam, ut poētae nārrant, Actaeōn, iuvenis quī cum canibus suīs in silvīs bēstiās petēbat, Diānam in fonte lavantem vīderat. Dea īrāta eum in cervum mūtāvit, et canēs dominum suum nōn agnōvērunt, sed occīdērunt. Ita poenam dedit, quod vīderat quae vidēre nōn licēbat.

prōicere -iēcisse: ante sē iacere; prōiectus hīc = prōnuscervus -ī m: bēstia celeris in silvīs, cui cornua sunt

Dum haec saepe dīligenter spectāns eximiē dēlector, ‘Tua sunt’ ait Byrrhaena ‘cūncta quae vidēs’; et cum dictō cēterōs omnēs, servōs et ancillās, sermōne sēcrētō dēcēdere praecipit. Quibus remōtīs omnibus, ‘Per hanc’ inquit ‘deam, ō Lūcī cārissime, ut anxiē tibi metuō, et ut tibi, quī quasi fīlius meus es, longē prōvīsum cupiō! Cavē tibi, dum istīc habitās, sed cavē fortiter, ā malīs artibus et dolīs Pamphilēs illīus, quae cum Milōne istō, quem dīcis hospitem, nūpta est.

Met. 2.5eximius -a -um = ēgregius; eximiē = maximēdēlectāre = gaudiō afficere; dēlectārī = gaudēresēcrētus -a -um: quod sine aliīs fitanxiē < anxiusprōvidēre -vīdisse: ante vidēre; hīc = cūrāre nē quid malī accidat

‘Maga prīmī nōminis esse perhibētur. Omnēs enim dīcunt eam omnia carmina quae in sepulcrīs canuntur scīre. Ea virgīs et lapidibus et aliīs rēbus vīlibus ūtēns omnem istam lūcem stēllārum in Tartarum et in vetustam noctem dēdūcere nōvit. Sciō multōs iam iuvenēs eius calamitātem passōs esse, nec quisquam eam coercēre potest.

vīlis -e: parvī pretiīvetustus -a -um = vetus, antīquus

‘Nam simul quemque cōnspexerit speciōsae fōrmae iuvenem, eius pulchritūdine capitur, et illicō in eum et oculum et animum vertit. Dulcia verba dīcit, invādit spīritum, amōris prōfundī vinculīs aeternīs alligat. Tunc eōs quī eī nōn pārent et quōs iam nōn amat in saxa et in pecua et quodvīs animal statim mūtat, aliōs vērō prōrsus extinguit. Nēmō, quem illa amat, impūne ēvādit. Crēdō eam tē iam vīdisse, et mox tē quoque petītūram esse. Nōlī putāre haec fābulās esse, quālēs nūtrīcēs puerīs nārrant: vēra sunt, et multī ea oculīs suīs vīdērunt.

pulchritūdō -inis f < pulcherprōfundus -a -um = altus, sine fundōalligāre = vinculīs tenērequīvīs quaevīs quodvīs = quīcumqueextinguere -tīnxisse: ignem aut lūcem tollere; hīc = occīdere

‘Haec tibi timeō et cavenda esse cēnseō: nam et illa ūrit perpetuum, et tū per aetātem et pulchritūdinem eī aptus es.’ Haec mēcum Byrrhaena satis anxia.

ūrere ussisse: igne cōnsūmere; hīc = amōre ārdēre

Grammatica · 主語の対格をとる不定詞・不定詞の時制

ヒュパタで目を覚ましたルキウスは、ここが魔術の国テッサリアだと思うと、町のものが何もかも、魔法で姿を変えられたように思えてきます。

Crēdēbam lapidēs, quōs offenderem, dē homine dūrātōs esse; …
私は、つまずく石は人間が固まったものだと信じていた……

Iam statuās et imāginēs incessūrās esse putābam, …
いまにも彫像や肖像が歩きだすだろうと思っていた……

「信じていた」「思っていた」の中身は、「石は人間から固められた」「彫像が歩くだろう」という一つの文です。ラテン語では、この中身の文の主語を対格(lapidēs, statuās)に、動詞を不定詞(dūrātōs esse, incessūrās esse)にして、crēdēbam, putābam の目的語にします。これが主語の対格をとる不定詞(accūsātīvus cum īnfīnītīvō)です。日本語では「〜が……と」「〜が……ことを」と訳します。dūrātōs esse は「もう固まった」、incessūrās esse は「これから歩く」と、不定詞にも時の区別があります。これが不定詞の時制(tempora īnfīnītīvī)です。

ベネット『新しいラテン語文法』では、主語の対格をとる不定詞が §329–332、不定詞の時制が §270、esse の省略が §116.5、間接話法とその従属節の法が §313–314 です。

「思う」「言う」の目的語

主語の対格をとる不定詞が最もよく使われるのは、「言う」「思う」「知る」「感じる」のような動詞の目的語としてです(§331)。本文の 2.1 の段落は、ルキウスの思いを、この構文でつづっています。

動詞 意味 本文の例
reputāre 思いめぐらす Reputābam enim mē in mediā Thessaliā esse
putāre 思う Omnia enim prōrsus malō murmure in aliam fōrmam trānslāta esse putābam
nārrāre 語る Nārrāverat enim Aristomenēs Meroēn … amātōrēs suōs in bēstiās mūtāvisse
dīcere 言う Comes eius haec omnia absurda et falsa esse dīxerat
arbitrārī 思う ego vērō nihil fierī nōn posse arbitrābar
conicere 推しはかる coniciō tē eius fīlium esse
scīre 知っている Sciō multōs iam iuvenēs eius calamitātem passōs esse

不定詞の主語が、主動詞の主語と同じ人でも、ラテン語は対格の代名詞を省きません。Reputābam enim mē … esse は「私は、私が……いると思いめぐらした」で、日本語では「自分が」と訳します。

一つの文に、対格が二つ入ることもあります。

Nārrāverat enim Aristomenēs Meroēn, magam illam, amātōrēs suōs in bēstiās mūtāvisse et Sōcratem, comitem suum, occīdisse.
アリストメネスは、メロエが、あの魔女が、恋人たちを獣に変えた、そして自分の道連れソクラテスを殺したと語っていた。

Meroēn も amātōrēs も対格です。どちらが不定詞の主語で、どちらが目的語かは、形ではなく意味で決めます。恋人を獣に変えたのは魔女のほうです。述語の名詞や形容詞も、主語に合わせて対格になります。coniciō tē eius fīlium esse「あなたがあの方の息子だと推しはかります」の fīlium、haec omnia absurda et falsa esse「これがみな、ばかげた作り話だと」の absurda, falsa です。

主語としての不定詞

主語の対格をとる不定詞は、decet「ふさわしい」のような非人称動詞の主語にもなります(§330)。

Nōn enim decet mē hospitem sine causā dēserere.
私がわけもなく宿の主人を見捨てるのは、ふさわしくないのです。

mē … dēserere「私が見捨てること」が decet の主語で、hospitem は不定詞 dēserere の目的語です。

不定詞の時制

不定詞の時制は、いつのことかを、そのまま言うのではありません。主動詞の時から見て、同じ時か、前か、後かを言います(§270)。

不定詞 作りかた 主動詞から見て 本文の例
現在不定詞 能動 -re、受動 -rī, -ī 同じ時 mē … esse, ūvās … movērī
完了不定詞 能動 -isse、受動と異態動詞は完了分詞 + esse 前 mūtāvisse, vīdisse, dūrātōs esse, passōs esse
未来不定詞 未来分詞 + esse 後 incessūrās esse, ventūrum esse, petītūram esse

ビュラエナの一つの文に、完了と未来が並んでいます。

Crēdō eam tē iam vīdisse, et mox tē quoque petītūram esse.
あの女はもうあなたを見たと思いますし、まもなくあなたにも手を出すだろうと思います。

同じ完了不定詞でも、主動詞が過去なら「その時より前」、現在なら「いまより前」のことです。Crēdēbam lapidēs … dūrātōs esse は、信じていた時より前に石が固まった、ということです。Sciō multōs iam iuvenēs eius calamitātem passōs esse「もう多くの若者があの女の災いを受けたことを、わたくしは知っています」は、いまより前のことです。

完了分詞や未来分詞を使う不定詞では、分詞が主語の対格に性・数・格を合わせます。lapidēs … dūrātōs(男性・複数)、statuās … incessūrās(女性・複数)、ōrāculum ventūrum(中性・単数)、eam … petītūram(女性・単数)です。

能動の未来不定詞と受動の完了不定詞では、esse がよく省かれます(§116.5)。本文の mūrōs locūtūrōs, bovēs et id genus pecua futūra dictūra「壁がしゃべり、牛やそのたぐいの家畜が未来を語るだろう」は、すぐ前の incessūrās esse putābam を受けて、esse を省いています。原文では、この段落の完了不定詞と未来不定詞の esse が、すべて省かれています(Ex Apuleiō)。

「〜と言われる」「〜と思われる」

「言う」「思う」の動詞が受動になると、不定詞の主語は対格ではなく主格になって、主動詞の主語になります(§332)。日本語では「〜は……と言われる」「〜は……と思われる」と訳します。

nec ut maneant stant, et iam volāre crēduntur.
とどまろうとして立っているのではなく、もう飛んでいると思われる。

‘Maga prīmī nōminis esse perhibētur.
一流の魔女だと言われています。

述語の maga も、主語に合わせて主格です。犬の像について言う Tam strēnuē currere videntur「それほど力強く走っているように見える」も、vidērī「〜と見える」の同じ構文です。

間接話法のなかの従属節

人の言葉や思いを、「言う」「思う」の動詞に従えて、主語の対格をとる不定詞で伝えるのが間接話法(ōrātiō oblīqua)です(§313)。そのなかの従属節の動詞は、接続法になります(§314.1)。ルキウスの思いこみのなかの関係詞節を見てください。

Crēdēbam lapidēs, quōs offenderem, dē homine dūrātōs esse; avēs, quās audīrem, item ex hominibus factās esse; …
私は、つまずく石は人間が固まったもの、耳にする鳥も同じく人間から作られたものだと信じていた……

offenderem, audīrem は、接続法の未完了過去です。arborēs, quae urbem cingerent「町をめぐる木々」の cingerent、omnia quae vidērem mīra esse putārem「目にするものはみな不思議なものだと思った」の vidērem も同じです。関係詞節はふつう直説法でしたが(第3章)、間接話法のなかでは接続法になるのです。

「思う」「信じる」「言う」「知る」などの動詞に出会ったら、その中身を探します。まず対格の名詞か代名詞を見つけて、「〜が」と主語にして読みます。次に不定詞を見つけて、それを述語にします。対格が二つあれば、意味で主語を決めます。最後に不定詞の時制を見て、主動詞の時と比べます。現在なら同じ時、完了ならその前、未来ならその後です。分詞の形の不定詞に esse が見あたらなければ、補って読みます。

Cultūra · ディアナとアクタイオン、プルタルコスの家

Stilus · 石の犬、石のぶどう

Pēnsum

Pēnsum A

語尾を補いなさい。不定詞には、主動詞から見て前・同時・後のどれにあたるかも答えなさい。

  1. Crēdēbam lapid___, quōs offenderem, dē homine dūrāt___ esse.
  2. Iam statuās et imāginēs incess___ esse putābam.
  3. Nārrāverat Aristomenēs Meroēn amātōrēs in bēstiās mūtāv___.
  4. Ex hōc pudōre coniciō t___ eius fīli___ esse.
  5. Nōn decet m___ hospitem sine causā dēser___.
  6. Crēdēbam ōrāculum dē caelō vent___ esse.
  7. Hae statuae iam volāre crēd___.
  8. Putābis vōcem dē faucibus lapidis ex___.
  9. Pamphilē maga prīmī nōminis esse perhib___.
  10. Sciō multōs iuvenēs eius calamitātem pass___ esse.
  11. Crēdō eam tē iam vīd___, et mox tē quoque petīt___ esse.
  12. Tam strēnuē canēs currere vid___.

Pēnsum B

下の語から選んで補いなさい。どれも Vocābula nova の語です。

anxia · comprehendit · cupidus · extinguit · gemmīs · maga · ōsculum · pōma · rubor · salūtāre · speciōsōs · statua

Lūcius, nimis ___ rērum mīrārum, per urbem errābat. In forō mulierem nōbilem, aurō et ___ ōrnātam, ___. Senex quīdam Lūciō ___ dedit et eum Byrrhaenam ___ iussit; Lūcius autem prae pudōre tacuit, et ___ in faciem eius vēnit. In ātriō Byrrhaenae ___ Diānae stābat, et sub saxō ___ et ūvae pendēbant. Tum Byrrhaena ___ Lūcium monuit: Pamphilē, ___ prīmī nōminis, iuvenēs ___ amat, et eōs quī eī nōn pārent in saxa mūtat aut prōrsus ___.

Pēnsum C

Latīnē respondē.

  1. Quid Lūcius dē lapidibus et avibus crēdēbat?
  2. Quid statuās et mūrōs factūrōs esse putābat?
  3. Quem Lūcius in forō comprehendit? Quis eum agnōscit?
  4. Cūr Lūcius mulierem salūtāre nōn audet?
  5. Unde Byrrhaena scit Lūcium Salviae fīlium esse?
  6. Quōmodo Byrrhaena et Salvia inter sē coniūnctae sunt?
  7. Cūr Lūcius apud Byrrhaenam habitāre nōn vult?
  8. Quae statuae in ātriō Byrrhaenae stant?
  9. Quid canēs ē lapide factī facere videntur?
  10. Quis erat Actaeōn, et cūr in cervum mūtātus est?
  11. Quālis fēmina est Pamphilē, et quid iuvenibus facit?
  12. Cūr Byrrhaena Lūciō timet?

Vocābula nova

この章で覚える語です。どれもラテン語の文章でよく出会う語か、アプレイウスが繰り返し使う語です。ラテン語で最もよく使われる約千語と、ディキンソン大学の『ラテン語基本語彙』(Latin Core Vocabulary)の語は、既知として載せていません。めったに出てこない語や、あとの章で覚える語も、この章では欄外注で読めれば十分なので載せていません。

Nōmina

  • columna -ae f
  • dea -ae f
  • dēsīderium -ī n
  • faucēs -ium f
  • fīdūcia -ae f
  • folium -ī n
  • gemma -ae f
  • herba -ae f
  • magus -ī m, maga -ae f
  • maiestās -ātis f
  • murmur -uris n
  • nāris -is f
  • nitor -ōris m
  • obtūtus -ūs m
  • ōrāculum -ī n
  • ōsculum -ī n
  • pecū -ūs n, pl. pecua
  • pōmum -ī n
  • pulchritūdō -inis f
  • querēla -ae f
  • rubor -ōris m
  • statua -ae f
  • tunica -ae f
  • ūva -ae f

Adiectīva

  • anxius -a -um
  • attonitus -a -um
  • cupidus -a -um
  • eximius -a -um
  • mātūrus -a -um
  • obvius -a -um
  • prōfundus -a -um
  • prōnus -a -um
  • sēcrētus -a -um
  • speciōsus -a -um
  • venerābilis -e
  • vetustus -a -um
  • vīlis -e

Verba

  • alligāre
  • bibere bibisse
  • circumīre -iisse
  • comprehendere -prehendisse
  • cōnsīderāre
  • dēlectāre
  • dīgerere -gessisse
  • discernere -crēvisse
  • discutere -cussisse
  • ēmergere -mersisse
  • exorīrī -ortum
  • extinguere -tīnxisse
  • flōrēre -uisse
  • gradī gressum
  • hiāre
  • introīre -iisse
  • lībrāre
  • minārī
  • mūnīre
  • nūbere nūpsisse
  • pendēre pependisse
  • prōicere -iēcisse
  • prōvidēre -vīdisse
  • reputāre
  • salūtāre
  • ūrere ussisse

Cētera

  • absit
  • alibī
  • anxiē
  • intus
  • quisnam quaenam quidnam
  • quispiam quaepiam quodpiam
  • quīvīs quaevīs quodvīs

Ex Apuleiō

アプレイウスの原文(2.1.1–2.1.5)です。本文の 2.1 の段落と読みくらべなさい。

Ut prīmum nocte discussā sōl novus diem fēcit, et somnō simul ēmersus et lectulō, anxius aliōquin et nimis cupidus cognōscendī quae rāra mīraque sunt, reputānsque mē media Thessaliae loca tenēre, quō artis magicae nātīva cantāmina tōtīus orbis cōnsonō ōre celebrentur, fābulamque illam optimī comitis Aristomenis dē sitū cīvitātis huius exortam, suspēnsus aliōquin et vōtō simul et studiō, cūriōsē singula cōnsīderābam. Nec fuit in illā cīvitāte quod aspiciēns id esse crēderem quod esset, sed omnia prōrsus fērālī murmure in aliam effigiem trānslāta, ut et lapidēs quōs offenderem dē homine dūrātōs, et avēs quās audīrem indidem plūmātās, et arborēs quae pōmērium ambīrent similiter foliātās, et fontānōs laticēs dē corporibus hūmānīs fluxōs crēderem. Iam statuās et imāginēs incessūrās, parietēs locūtūrōs, bovēs et id genus pecua dictūrās praesāgium, dē ipsō vērō caelō et iubaris orbe subitō ventūrum ōrāculum.

lectulus -ī m = lectusmagicus -a -um < magus; ars magica = ars magōrumnātīvus -a -um < nātus: quī ibi nātus estcantāmen -inis n = carmencōnsonus -a -um: quī ūnā vōce sonat; cōnsonō ōre = ūnā vōcesitus -ūs m = locuscūriōsē = dīligenter, cum nimiā cūrāfērālis -e: quī ad mortuōs pertinet; hīc = maluseffigiēs -ēī f = fōrma, imāgōindidem = ex eōdem locō; hīc = ex hominibusplūmātus -a -um: quī avis factus estpōmērium -ī n: spatium circā mūrōs urbisambīre -iisse = cingerefoliātus -a -um < folium: quī folia accēpitfontānus -a -um < fōnslatex -icis m = aquafluxus -a -um < fluere: quī flūxitpariēs -etis m = mūruspraesāgium -ī n: dictum dē rēbus futūrīsiubar -aris n: lūx clāra sōlis aut stēllārum; hīc = sōl
  1. 原文の lapidēs … dē homine dūrātōs と statuās … incessūrās には、本文の dūrātōs esse、incessūrās esse にある esse がありません。esse を補うと、それぞれ不定詞のどの時制になりますか。
  2. 原文で、lapidēs … dūrātōs などの対格と不定詞をまとめて支えている動詞はどれですか。本文ではどの動詞が支えていますか。最後の文(Iam statuās …)の動詞は、原文ではどこにありますか。
  3. 本文は fērālī、effigiem、parietēs、praesāgium をそれぞれどう言い換えていますか。

Versiō · 第2巻1〜5節 全訳

夜が払われ、新しい太陽が昼をもたらすやいなや、私は眠りからも寝床からもいっしょに抜けだした。もともと気がはやるたちで、珍しく不思議なことを知りたくてたまらなかった私は、いま自分はテッサリアのまんなか、魔術に生まれついた呪文が全世界の口をそろえて称えられている土地にいるのだ、あのすぐれた道連れアリストメネスの話も、ほかならぬこの町のあたりから起こったのだ、と思いめぐらした。そのうえ願いと熱意とにすっかり心を宙づりにされて、ひとつひとつを好奇の目で眺めてまわった。その町には、目にしても、見たとおりのものだと信じられるものは何ひとつなかった。何もかもが、不吉なつぶやきによって、すっかり別の姿に変えられているように思えて、つまずく石は人間が固まったもの、耳にする鳥も同じく人間に羽が生えたもの、町の聖なる境をめぐる木々も同じように人間に葉が茂ったもの、泉の流れも人間のからだから流れでたものと、信じこむほどだった。いまにも彫像や肖像が歩きだし、壁がしゃべり、牛やそのたぐいの家畜が予言を語り、さらには天そのものから、光り輝く日輪から、だしぬけに神託が降ってくるだろう、と。

2.1

こうして呆然と、いや、身を責めさいなむほどの欲望に痴れて、求めるものの手がかりも、それどころか痕跡ひとつさえ見つからないまま、それでも私はあらゆるところを歩きまわった。道楽三昧の放蕩息子さながら、戸口から戸口へと、ひとつひとつさまよい歩いているうちに、ふと知らず知らず、珍味の市場に足を踏み入れていた。すると、なんと、大勢の召使いにとり巻かれて、ちょうどそこを歩いていくひとりの婦人がいる。私は足を速めて追いついた。宝石のまわりでは曲げられ、衣には織りこまれた金が、まぎれもなく身分ある奥方であることを物語っていた。その脇にぴったりついていたのは、もうずいぶん年のいった老人だったが、私を見るなり言った。「まさしく、いやはや、こちらはルキウスさまだ」そして口づけしてきたかと思うと、すぐに、何を言ったのかわからないが、婦人の耳もとでぼそぼそとささやいた。「どうして」と老人は言った。「ほかならぬ母上さまに歩み寄って、ご挨拶なさらないのです」

2.2

「気がひけます」と私は言った。「見ず知らずのご婦人ですから」そして、たちまち赤面し、顔をそむけて立ちどまった。

すると婦人は、私にじっと目を向けて言った。「まあ、この上なく貞淑な母君、サルウィアさまの気高い慎み深さそのものですこと。それに、からだのほかのところも、憎らしいほど、定規で測ったようにそっくりですわ。度を越さない背の高さ、みずみずしいほっそりした体つき、ほどよい頬の赤み、飾らない金色の髪、目は灰青色でいながら油断なく、見つめるときらきら光って、まるで鷲の目のよう、顔はどこから見ても花ざかり、歩きぶりは見目よく、少しも作ったところがありませんわ」

そして、つけ加えた。「わたくしはね、ルキウス、あなたをこのわたくしの手で育てたのですよ――それはそうでしょう――あなたのお母さまとは、血を分けているばかりか、養いまで分けあった仲なのですから。というのも、ふたりともプルタルコスの家に生まれ、同じ乳母をいっしょに飲み、姉妹のきずなのなかで、ひとつになって育ちました。わたくしたちを分けるのは身分だけ。あの方はたいそう高い身分の方と、わたくしはただの人と、結婚したのですから。わたくしが、あのビュラエナです。あなたを育てた人たちのあいだで、何度も口にされていた名ですから、ひょっとしたら覚えているかもしれませんね。ですから、安心してわたくしの家においでなさい。いいえ、もうあなた自身の家の守り神ラルのもとへ、ですよ」

2.3

これに対して私は、話が長びくうちに赤みもすっかりひいていたので、言った。「とんでもありません、母上。何の不平もないのに、宿の主人ミロンを見捨てるなどできません。けれども、客としての務めをそこなわずにできることなら、もちろん、せいいっぱい心がけます。この旅の用がまたあるたびに、かならずあなたのところに泊めていただきます」

こんな話や、そのたぐいの話を言いかわしているうちに、ほんの数歩進んだだけで、ビュラエナの家に着いた。

広間はとびきり美しく、四隅それぞれに一本ずつ立つ柱が、彫像をかかげていた。棕櫚の女神の像である。翼をひろげ、転がる球の上に足を踏みだそうとするかのように、露にぬれた足の裏で、おぼつかない足場にそっと触れているだけで、とどまろうとしがみついているのではなく、もう飛んでいると思われるほどだ。ほら、パロス島の大理石がディアナにかたどられて、広間全体のまんなかを、釣りあいよく占めている。申しぶんなく輝かしい像で、衣は風にあおられ、前へ駆けだす勢いにあふれ、入ってくる者を迎えるように立ち、神の威厳に満ちて畏れ多い。女神の両脇は犬たちが守っているが、その犬たちもやはり石だった。目はにらみつけ、耳はぴんと立ち、鼻の穴はひらき、口は猛りたっていて、もしどこか近くで吠え声があがれば、それが石の喉から出ているのだと思うだろう。そして、あのすぐれた彫り手が細工の技のきわみを見せたところだが、犬たちは胸を高くもたげて、後ろ足は踏んばり、前足は駆けている。女神の背後には、岩が洞窟のかたちにそそり立ち、苔や草や葉や小枝、ところによってはぶどうの若枝、また別のところでは小さな木々が、石から花ひらいている。洞の奥では、像の影が石のつやに照りはえている。岩のいちばん端の下には、この上なくたくみに磨きあげられた果物とぶどうが垂れさがり、自然と張りあう技が、本物そっくりにかたちづくっている。新しい葡萄酒の香る秋が熟れた色を吹きかければ、そこからいくつか摘みとって食べられそうに思えるし、女神の足もとから流れだして、静かなさざなみに揺れている泉を、身をかがめてのぞきこめば、あのぶどうの房は、田舎で垂れさがっている房と同じで、ほかの本物らしさばかりか、揺れ動くはたらきまでそなえていると信じるだろう。石の葉むらのまんなかには、アクタイオンの像が見える。好奇の目で女神のほうへ、前かがみに身を乗りだし、もう鹿の獣になりかけていて、岩のなかでも泉のなかでも、ディアナが水浴びするのを待ちかまえている。

2.4

私がそれらを何度もくまなく見まわして、すっかり楽しんでいると、ビュラエナが言った。「あなたのものですよ、見えるものは、なにもかも」そう言うと、ほかの者たちには、内密の話だからと、みな下がるように命じた。

2.5

みなを追いはらうと、彼女は言った。「この女神にかけて、いとしいルキウス、わたくしはあなたのことがどれほど心配で、わが子も同然のあなたのために、どれほど先の先まで手を打っておきたいと願っていることか。用心なさい、ええ、しっかり用心なさい。あのパンピレの悪い術と罪深い誘惑に。あなたが宿の主人だという、そのミロンの妻ですよ。一流の魔女で、墓場のあらゆる呪文の師だと信じられています。小枝や小石や、そのたぐいのつまらないものに息を吹きかけて、星々の世界のこの光をそっくり、冥府タルタロスの底へ、太古の混沌へと沈めることができるのです。というのも、姿のよい若者をだれであれ見かけたとたん、その美しさにとらえられて、すぐさまその若者に目も心もねじ向けるのです。甘い言葉の種をまき、魂に攻めこみ、底なしの恋の永遠の足枷でつなぎとめます。そのうえで、言いなりにならない者や、飽きて値打ちのなくなった者は、またたくまに石や家畜や、どんな獣にでも作り変えてしまい、ほかの者はすっかり消してしまうのです。だからこそ、あなたのためにこれを恐れて、用心しなければいけないと思うのです。あの女はいつも燃えていて、あなたは年ごろからも美しさからも、あの女にうってつけなのですから」ビュラエナは、ひどく心配そうに、私にこう言った。