CAPITVLVM QVĪNTVM · Fōtis

この章で読むのは、アプレイウス『変身物語』第2巻6〜17節にあたる部分です。ビュラエナに魔女パンピレのことを警告されたルキウスは、おそれるどころか、魔術を知りたい思いにいっそう駆られます。宿の主人の妻には手を出さず、女中のポティスを口説こうと心に決めて家にもどると、ポティスが台所で鍋をまわしていました。たわむれのやりとりのすえ、ポティスは今夜ルキウスの寝室に行くと約束します。夕食の席で、パンピレがランプを見て明日の雨を言いあてると、ルキウスは、コリントスで出会ったカルデア人の占い師ディオパネスの話をします。するとミロンは、そのディオパネスがヒュパタで大恥をかいた話を、長々と語って聞かせます。ようやく寝室に下がったルキウスのもとへ、ポティスがやってきます。

文法。 この章の文法は 命令法・禁止と目的分詞 です(Grammatica · 命令法・禁止と目的分詞)。ルキウスが自分に言いきかせる ēvigilā et tēcum estō「目を覚ませ、しっかりしろ」のように、相手に「〜せよ」と命じる形が命令法です。本文を読みながら、-ā, -ē, -e, -ī で終わる命令法と、proeliāre「戦いなさい」のように -re で終わる異態動詞の命令法、それに nē, nōlī, cavē nē で言う禁止に気をつけてください。cubitum「寝に」のように、-tum で終わって目的を言う目的分詞にも注意しましょう。

語彙。 この章で覚える語は、章末の Vocābula nova(Vocābula nova)にまとめてあります。どれもラテン語の文章でよく出会う語か、アプレイウスが繰り返し使う語で、本文で初めて出てくるところに欄外注があります。

Lēctiō

At ego, cupidus aliōquī, ut prīmum artis magōrum nōmen, semper optātum, audīvī, Pamphilēn nōn modo nōn vītāvī, sed etiam ultrō cupiēbam mē tālī magae, vel magnā mercēde, trādere. Volēbam saltū concitō in ipsum prōfundum mē iacere. Properāns igitur et mente quasi captus, ē manū Byrrhaenae, velut vinculō quōdam, mē expediō, et eā celeriter salūtātā ad Milōnis hospitium currō. Dum autem hominī nōn sānō similis currō, mēcum ipse sīc loquor:

Met. 2.6ultrō hīc = suā sponte, nūllō rogantesaltus -ūs m: mōtus quō pedēs ā terrā tollimusconcitāre = celeriter movēre, incitāre

‘Age,’ inquam ‘ō Lūcī, ēvigilā et tēcum estō! Habēs occāsiōnem quam diū optāvistī, et fābulīs mīrīs pectus tuum implēre poteris. Discute formīdinēs puerōrum, et comminus cum rē ipsā fortiter congredere! Uxōrem quidem hospitis tuī nē tetigeris, sed mātrimōnium probī Milōnis religiōsus suspice! Fōtidem vērō, ancillam, tōtō animō petitō!

ēvigilāre < vigilāre: ē somnō surgereoccāsiō -ōnis f: tempus aptum ad aliquid agendumformīdō -inis f = timor magnus; formīdāre = timērecomminus adv. = prope, manū ad manumcongredī -gressum < gradī: convenīre; hīc = pugnārereligiōsus -a -um: quī deōs et rēs sānctās colitsuspicere -spexisse: sūrsum aspicere; hīc = colere, magnī facere

‘Nam et fōrmā speciōsa et mōribus grāta et prōrsus argūta est. Prīmā nocte quoque, cum dormītum īrēs, et in cubiculum tē comiter dūxit, et blandē in lectō collocāvit, et cum amōre vestem super tē posuit. Ōsculō capitī tuō datō, vultū ostendit quam invīta discēderet; dēnique saepe post sē respiciēns cōnstitit. Quod bonum fēlīxque sit: etsī nōn tūtum erit, Fōtis illa temptētur!’

argūtus -a -um < arguere: ācer et facētusblandē adv. = dulciter, amanterlectus -ī m: in quō dormīmuscollocāre = pōnere, locāreinvītus -a -um ↔︎ volēns: quī nōn vult

Haec mēcum ipse disputāns, ad forēs Milōnis accēdō et, quod aiunt, pedibus in sententiam meam vādō. Nec tamen domī Milōnem vel uxōrem eius offendō, sed tantum cāram meam Fōtidem. Illa dominīs suīs cēnam parābat: carnem in partēs dīvīsam et, quod nāribus iam inde sentiēbam, cibum optimum. Ipsa tunicam candidam gerēbat, et vinculō cīncta erat. Ollam illam manibus in circulum versābat, et simul membra sua dulciter movēns, et corpus mōbile agitāns, placidē et cum grātiā movēbātur.

Met. 2.7disputāre = dē rē loquī et cōgitārevādere = īre, incēdereoffendere -fendisse: hīc = invenīreolla -ae f: vās in quō cibus coquiturcirculus -ī m < circus: orbis parvusmōbilis -e: quī facile movēturplacidē adv. = quiētē, sine strepitū

Istō aspectū attonitus et mīrāns stetī, et tandem ad illam ‘Quam bene,’ inquam ‘quamque blandē, Fōtis mea, ollulam istam cum corpore tuō versās! Quam dulcem cibum parās! Fēlīx et certē beātus, cui permīseris illūc digitum immittere!’ Tunc illa, lepida aliōquī puella, ‘Discēde,’ inquit ‘miselle, quam procul ā meō igne discēde! Nam sī tē vel paulum meus igniculus tetigerit, ūrēris tōtus, nec ūllus extinguet ārdōrem tuum nisi ego, quae dulce condiēns et ollam et lectum dulciter movēre nōvī.’

digitus -ī m: in ūnā manū quīnque suntārdor -ōris m < ārdērecondīre -īvisse: cibum suāvem facere

Haec dīcēns in mē respexit et rīsit. Nec tamen ego prius inde discessī quam tōtam eius fōrmam intentō obtūtū cōnsīderāvī. Quid autem dē cēterīs dīcam? Capillus enim mē maximē dēlectat: mihi semper ūna cūra fuit caput capillumque fēminae prius in pūblicō intuērī, posteā domī fruī. Nam haec pars corporis omnibus patet, et prīma oculīs nostrīs occurrit. Et quod in cēterīs membrīs vestis variae hilaris color efficit, hoc in capite nitor suus efficit. Dēnique plērumque fēminae, ut fōrmam grātiamque suam probent, laciniās omnēs dēpōnunt, vestēs removent, et nūdam pulchritūdinem suam ostendere cupiunt. Magis enim corporis rubōre quam aureō vestis colōre placēre volunt.

Met. 2.8capillus -ī m: quod in capite hominis crēscitintuērī -tuitum = aspicere, spectārehilaris -e = laetuslacinia -ae f: pars vestis; hīc = vestis

At vērō, nefās dictū (absit huius reī tam dīrum exemplum!), sī cuiuslibet eximiae pulcherrimaeque fēminae caput capillō spoliāveris, nōn iam placēbit. Licet illa caelō dēiecta, marī nāta, flūctibus ēducāta, licet, inquam, Venus ipsa fuerit, dea pulcherrima, omnibus Grātiīs et tōtō Cupīdinum populō cīncta: sī sine capillīs prōcesserit, placēre nōn poterit nē Vulcānō quidem suō.

dīrus -a -um = saevus, horribilisquīlibet quaelibet quodlibet = quīvīsspoliāre = rem ēripere, nūdāre

Quid, cum capillīs color grātus et nitor clārus appāret, et contrā sōlis lūcem ārdet? Quid, cum colōrem mūtat? Nunc aurī similis in mollem mellis umbram dēscendit, nunc niger avium collīs similis est. Quid, cum odōre dulcis, et dīligenter distīnctus, et pōne coāctus, amātōris oculīs grātior occurrit? Quid, cum multus verticem tegit, vel longus per tergum dēscendit? Tanta dēnique est capillōrum dignitās, ut mulier, quamvīs aurō, veste, gemmīs ōrnāta incēdat, tamen, nisi capillum distīnxerit, ōrnāta vidērī nōn possit.

Met. 2.9mel mellis n: cibus dulcissimus, colōre aureōcollum -ī n: pars corporis inter caput et umerōsdistinguere -stīnxisse = dīvidere, in ōrdinem pōnerepōne adv. = post, ā tergōvertex -icis m: summa pars capitis

Sed in meā Fōtide nōn ars sed cāsus grātiam addēbat. Nam crīnēs eius multī molliter ā cervīce pendēbant; deinde per colla sparsī ad fīnem collēctī erant, et in summum verticem vinculum eōs alligāverat.

crīnis -is m = capilluscervīx -īcis f: pars collī post caput

Nec diūtius tantum dēsīderium eximiae voluptātis sustinēre quīvī, sed prōnus in eam, quā capillus in summum verticem ascendit, dulcissimum illud ōsculum dedī. Tum illa cervīcem vertit, et ad mē conversa oculīs ācribus ‘Ō tū, doctissime,’ ait ‘dulce et amārum cibum dentibus capis. Cavē nē nimiō melle longum dolōrem contrahās!’

Met. 2.10quīre queō quīvisse = posseamārus -a -um ↔︎ dulcisdēns dentis m: in ōre sunt, quibus cibum frangimus

‘Quid istud,’ inquam ‘mea vīta? Parātus sum, vel ūnō ōsculō laetus, super istum ignem iacēns ārdēre.’ Et cum dictō artius eam complexus coepī ōscula dare. Iamque et illa, parī cupīdine ārdēns, mihi ōscula reddēbat. ‘Pereō,’ inquam ‘immō iam dūdum periī, nisi tū mē servās!’ Ad haec illa, ōsculō rūrsum datō, ‘Nōlī timēre,’ inquit ‘sed fīdūciam habē et bonō animō estō! Nam ego tibi parī amōre iūncta sum, nec voluptās nostra diūtius differētur. Prīmā nocte in cubiculum tuum aderō. Abī ergō ac tē parā: tōtā enim nocte tēcum fortiter et ex animō proeliābor.’

complectī -plexum = bracchiīs cingeredūdum adv.: iam dūdum = iam diūproeliārī < proelium: pugnāre

Hīs et tālibus murmuribus inter nōs discessum est. Commodum medius diēs accesserat, et mittit mihi Byrrhaena dōna: carnem et quīnque avēs et magnam cōpiam vīnī vetustī ac pretiōsī. Tunc ego, vocātā Fōtide, ‘Ecce,’ inquam ‘Veneris socius Līber ultrō advenit! Vīnum istud, ex optimīs ūvīs factum, hodiē bibāmus omne, quod nōbīs pudōrem auferat et vīrēs libīdinis addat. Hōc enim ūnō cibō nāvī Veneris opus est: ut in nocte sine somnō et oleō lucerna et vīnō pōculum abundet.’

Met. 2.11pretiōsus -a -um < pretium: magnī pretiīlucerna -ae f: lūmen quod oleō ārdetabundāre = plēnus esse, plūs quam satis habēre

Lavātum deinde īvimus, et posteā ad cēnam: ad Milōnis enim bonī mēnsam rogātus sedēbam, quam longissimē poteram ab uxōris eius aspectū remōtus, anxius et Byrrhaenae cōnsiliōrum memor. Et perinde in faciem eius oculōs mittēbam ac sī in Avernum lacum formīdāns spectārem. Sed semper respiciēns Fōtidem servientem, animō laetābar. Cum ecce, iam vesperā, lucernam intuēns Pamphilē ‘Quam magnus’ inquit ‘imber diē posterō aderit!’ Et marītō quaerentī unde id scīret, respondit sibi lucernam praedīcere. Quod dictum Milō rīsū secūtus, ‘Grandem’ inquit ‘istam in lucernā Sibyllam alimus, quae cūncta caelī negōtia et sōlem ipsum dē mēnsā spectat!’

memor -oris + gen. = quī meminitperinde adv.: perinde ac sī = eōdem modō ac sī, tamquamlacus -ūs m: aqua magna, terrā undique clausavespera -ae f: tempus diēī extrēmum, ante noctemimber imbris m: aqua quae dē caelō caditgrandis -e = magnus

Ad haec ego: ‘Sunt’ inquam ‘prīma huius artis exempla. Nec mīrum est, sī iste igniculus, quamvīs parvus et manibus hūmānīs factus, memor tamen illīus maiōris et caelestis ignis velut parentis suī, quid ille in caelī vertice factūrus sit, quasi ōrāculō quōdam et ipse scit et nōbīs nūntiat. Nam et Corinthī nunc apud nōs Chaldaeus quīdam hospes mīrīs respōnsīs tōtam cīvitātem turbat, et fāta hominum prō pecūniā vulgō nūntiat. Prōvidet enim et discernit quī diēs nūbentibus bonus sit, quī mūrōs aeternōs faciat, quī negōtiīs commodus, quī itinerī fēlīx, quī nāvibus aptus sit. Mihi dēnique, dē hōc itinere quaerentī, multa respondit, et maximē mīra et satis varia: nunc enim glōriam satis clāram, nunc historiam magnam et fābulam nōn crēdendam et librōs mē futūrum esse.’

Met. 2.12respōnsum -ī n < respondērecommodus -a -um = aptus, ūtilishistoria -ae f: nārrātiō rērum gestārum

Ad haec rīdēns Milō ‘Quisnam’ inquit ‘est iste Chaldaeus? Quā corporis fōrmā, et quō nōmine nuncupātus?’ ‘Altus’ inquam ‘et niger, Diophanēs nōmine.’ ‘Ipse est,’ ait ‘nec ūllus alius! Nam et hīc apud nōs multa multīs similiter praedīxit, et nōn parvās pecūniās, immō vērō mercēdēs magnās iam accēperat, sed tandem in fortūnam saevam miser incidit. Nam diē quādam, cum frequentis populī circulō cīnctus corōnae eum circumeuntium fāta nārrāret, Cerdō quīdam nōmine, vir negōtiōrum, accessit, diem commodum itinerī quaesītum. Quem cum ille iam ēlēgisset, iam Cerdō pecūniam suam effūderat, iam centum dēnāriōs numerāverat, quōs mercēdem respōnsī daret. Ecce autem iuvenis quispiam dē nōbilibus ā tergō accēdēns eum laciniā comprehendit, et conversum complexus ōsculīs implet.

Met. 2.13nuncupāre = nōmināre, appellārecorōna -ae f: hīc = circulus hominumdēnārius -ī m: nummus ex argentō factus

At ille, ut prīmum eum ōsculō excēpit et iuxtā sē sedēre iussit, subitō aspectū attonitus, et praesentis negōtiī oblītus, ‘Quam diū exspectātus’ inquit ‘nōbīs advenīs?’ Respondit ille alius: ‘Commodum, vesperā exoriente. Sed tū quoque, frāter, mihi nārrā quōmodo, ex quō ab Euboeā īnsulā properāns nāve discessistī, et maris et viae iter cōnfēceris.’

oblīvīscī -lītum + gen. = memoriā āmittere ↔︎ meminisse

Ad haec Diophanēs ille Chaldaeus ēgregius, mente vacuus necdum suus, ‘Hostēs’ inquit ‘et omnēs inimīcī nostrī tam dīrum, immō vērō Ulixis iter patiantur! Nam et nāvis ipsa quā vehēbāmur, ventīs saevīs pulsāta, vix ad lītus ācta, praeceps periit; et nōs, omnibus āmissīs, vix natandō ēvāsimus. Quidquid deinde vel ignōtōrum misericordiā vel amīcōrum auxiliō accēpimus, id omne latrōnum manus rapuit. Quōrum audāciae resistēns etiam Arignōtus, ūnicus frāter meus, sub hīs oculīs miser occīsus est.’

Met. 2.14necdum = et nōndum; necdum suus = nōndum sibi reddituspraeceps -cipitis: in caput cadēnsignōtus -a -um ↔︎ nōtusaudācia -ae f < audāx

Haec eō adhūc maestō nārrante, Cerdō ille, nummīs suīs correptīs, quōs mercēdī respōnsī dēstināverat, statim fūgit. Ac tunc dēmum Diophanēs, tamquam ē somnō reversus, errōrem suum sēnsit, cum etiam nōs omnēs, quī circā stābāmus, in clārum rīsum effūsōs vidēret: suam enim fortūnam nōn prōvīderat. Sed tibi quidem, Lūcī domine, ūnī omnium Chaldaeus ille vēra dīxerit! Sīs fēlīx, et iter bonum perficiās!’

corripere -ripuisse = celeriter capere, raperedēmum adv.: tum dēmum = tum dēnique, nōn ante

Haec Milōne diū loquente, tacitus dolēbam, et mihi nōn mediocriter īrāscēbar. Nam tot fābulīs vānīs audītīs, bonam vesperae partem eiusque grātissimum frūctum āmittēbam. Et tandem, pudōre victō, ad Milōnem ‘Ferat’ inquam ‘suam Diophanēs ille fortūnam, et spolia populōrum rūrsum marī ac terrae reddat! Mihi vērō, quī itinere priōris diēī adhūc fatīgātus sum, dā veniam ut mātūrius cubitum concēdam.’

Met. 2.15tacitus -a -um < tacēre: quī nihil dīcitmediocriter adv.: nōn mediocriter = multumspolium -ī n: quod victō ēripiturveniam dare = permitteremātūrē adv. < mātūrus: mātūrius = citiuscubitum < cubāre = iacēre; cubitum īre = dormītum īre

Et cum dictō abeō, et cubiculum meum, locum sēcrētum, introeō, atque intus dēprehendō cēnae dispositiōnem satis pulchram. Nam puerī, crēdō ut ā nocturnō clāmōre removērentur, extrā līmen humī procul dormiēbant. Et prope lectum meum stābat mēnsa, cēnae tōtīus reliqua sustinēns; et pōcula bona, iam vīnō paene plēna, et vīnum iuxtā, nōn clausum, facile haurītū. Erat prōrsus cēna ante pugnam gladiātōriae Veneris.

dēprehendere -hendisse = subitō invenīredispositiō -ōnis f: ōrdō rērum bene positārumnocturnus -a -um < nox: quī noctū fithaurīre hausisse: aquam vel vīnum sūmere; facile haurītū = quod facile haurīturgladiātōrius -a -um < gladiātor: quī ferrō in arēnā ad mortem pugnat

Commodum in lectō iacēbam, et ecce Fōtis mea, iam dominā cubitum ductā, laeta ad mē graditur, flōrēs in capite et folia in sinū ferēns. Tum ōsculīs mihi datīs, flōribus mē cingit et foliīs spargit; deinde pōculum arripit, et aquā additā mihi porrigit ut bibam. Idque, paulō prius quam tōtum biberem, placidē ēripit, et quod relictum erat ōre suō minuēns et mē respiciēns dulciter bibit. Secundum et tertium pōculum inter nōs saepe circumit, cum ego, iam vīnō plēnus et ad libīdinem ārdēns, Fōtidī meae cupīdinem meam mōnstrāns, ‘Miserēre,’ inquam ‘et mihi auxilium fer mātūrius!

Met. 2.16domina -ae f < dominus: fēmina quae servīs imperatminuere -uisse: minus faceremōnstrāre = ostenderemiserērī -itum + gen. = misericordiam habēre

‘Nam, ut vidēs, proeliō, quod mihi sine lēge bellī indīxerās, iam incipiente vehementer intentus sum. Ubi prīmam sagittam saevī Cupīdinis in īmum cor meum missam excēpī, arcum meum et ipse fortiter tetendī; et iam formīdō nē arcus nimiā vī frangātur. Sed ut mihi plēnius mōrem gerās, crīnem solve, et capillō līberē fluente redde ōscula dulcia.’

sagitta -ae f: tēlum tenue et acūtumarcus -ūs m: quō sagittae mittuntur

Nec mora: omnibus illīs pōculīs celeriter remōtīs, laciniīs suīs omnibus prōiectīs, crīnibusque ad gaudium solūtīs, velut statua Veneris, quae ē flūctibus maris ēmergit, mīrē mūtāta, et manū suā sē paulum tegēns, magis dē industriā quam pudōre, ‘Proeliāre,’ inquit ‘et fortiter proeliāre! Nec enim tibi cēdam, nec terga vertam. Comminus, sī vir es, pugnā ācriter, et occīde moritūrus! Hodiē nēmō ē pugnā dīmittētur.’ Haec simul dīcēns, mē complexa est, dōnec, fessīs animīs et artubus fatīgātīs, simul ambō inter mūtua ōscula cecidimus. Hīs et huius modī proeliīs ad prīmam lūcem sine somnō mānsimus, pōculīs interdum labōrem minuentēs. Atque ad huius noctis exemplum aliās multās similēs ēgimus.

Met. 2.17industria -ae f: cūra, studium; dē industriā = cōnsultō, nōn cāsūartus -ūs m: membrum; pl. artūs = membra corporis

Grammatica · 命令法・禁止と目的分詞

ビュラエナに警告されたルキウスは、かえって魔術を知りたくてたまらなくなります。ミロンの家へ駆けもどりながら、自分に言いきかせます。

‘Age,’ inquam ‘ō Lūcī, ēvigilā et tēcum estō!
「さあ、ルキウスよ、目を覚ませ、しっかりしろ」

Uxōrem quidem hospitis tuī nē tetigeris, sed mātrimōnium probī Milōnis religiōsus suspice!
宿の主人の妻には手を出すな。実直なミロンの結婚は、つつしんで敬え。

ēvigilā「目を覚ませ」、estō「〜であれ」、suspice「敬え」のように、目の前の相手に「〜せよ」と命じる動詞の形が命令法(modus imperātīvus)です。ところが「〜するな」と禁じるときには、ラテン語はふつう命令法を打ち消しません。nē tetigeris のように、nē と接続法を使います。これが禁止の接続法(coniūnctīvus prohibitīvus)です。

ベネット『新しいラテン語文法』では、命令法が §281、異態動詞の命令法が §113、dīc, dūc, fac が §116.3、fer が §129、禁止の接続法が §276、命令の接続法が §275、願望の接続法が §279、目的分詞が §340 です。

命令法の形

命令法の現在の単数は、不定詞から -re をとった形です。複数は、それに -te をつけます。第三活用だけは、複数が -ite になります。

活用 不定詞 単数 複数 本文の例
第一 parāre parā parāte ēvigilā, parā, nārrā, pugnā
第二 habēre habē habēte habē, cavē
第三 discēdere discēde discēdite discēde, redde, solve, occīde
第三(-iō) suspicere suspice suspicite suspice
第四 audīre audī audīte

dīcere, dūcere, facere の単数は dīc, dūc, fac と短くなります(§116.3)。ferre の単数も fer です(§129)。本文の mihi auxilium fer「ぼくに助けをくれ」がそれです。dare は dā(dā veniam「許してください」)、abīre は abī(Abī ergō「だから行きなさい」)、esse は es です。

異態動詞(第3章)の命令法は、受動の形をとって、単数が -re、複数が -minī で終わります(§113)。

‘Proeliāre,’ inquit ‘et fortiter proeliāre!
「戦いなさい、勇ましく戦いなさい」

proeliāre は proeliārī「戦う」の命令法です。comminus cum rē ipsā fortiter congredere「ことそのものと間近で勇ましく組みうちをしろ」の congredere(< congredī)、‘Miserēre,’ inquam「哀れんでくれ」の miserēre(< miserērī)も同じです。能動の不定詞と同じ形に見えますが、異態動詞には能動の不定詞がありません。-re で終わる形が文の動詞なら、命令法です。

命令法には未来もあります。単数は -tō、複数は -tōte で終わります(§281.1)。法律や遺言、格言のように、時を選ばず、あるいは後になってから守るべき命令に使います。ルキウスは、自分への命令を、法律のようにおごそかに言います。

Fōtidem vērō, ancillam, tōtō animō petitō!
だが女中のポティスこそ、全力で口説くべし。

esse の命令法は、現在の es よりも未来の estō のほうがよく使われます。ルキウスの tēcum estō「しっかりしろ」も、ポティスの bonō animō estō「元気を出して」も、estō です。

禁止

「〜するな」の言い方は、本文に三つ出てきます(§276)。

Uxōrem quidem hospitis tuī nē tetigeris, …
宿の主人の妻には手を出すな……

‘Nōlī timēre,’ inquit ‘sed fīdūciam habē et bonō animō estō!
「こわがらないで。安心して、元気を出しなさい」

Cavē nē nimiō melle longum dolōrem contrahās!
蜜が甘すぎて、長い苦しみを抱えこまないように気をつけなさいな。

一つ目は nē と接続法です。tetigeris は tangere「触れる」の接続法完了です。現在を使って nē tangās とも言え、意味はほとんど変わりません。二つ目の nōlī は nōlle「望まない」の命令法で、不定詞をとって「〜することを望むな」、つまり「〜するな」です。複数なら nōlīte です。三つ目は cavē「気をつけよ」に nē と接続法をつけて、「〜しないように気をつけよ」と言います。ベネットは、二人称への禁止には、一つ目より、nōlī と cavē nē のほうがふつうだと言っています。

三人称への命令と願い

命令法は、目の前の相手に向けるものです。その場にいない人やものに「〜させよ」と命じるときは、接続法の現在を使います。これが命令の接続法(coniūnctīvus iussīvus)です(§275)。

etsī nōn tūtum erit, Fōtis illa temptētur!
たとえ身のためにならなくとも、あのポティスを試してみるのだ。

‘Ferat’ inquam ‘suam Diophanēs ille fortūnam, et spolia populōrum rūrsum marī ac terrae reddat!
「そのディオパネスとやらには、自分の運命を背負わせておけばいいでしょう。人々から奪った獲物は、また海と陸とに返させておけばいい」

temptētur は受動の接続法現在で、直訳すれば「あのポティスは試されよ」です。「〜でありますように」と願うときも、接続法の現在を使います。これが願望の接続法(coniūnctīvus optātīvus)です(§279)。ミロンは、ルキウスの旅の首尾を、こう願います。

Sīs fēlīx, et iter bonum perficiās!
しあわせであられますように。首尾よく旅を終えられますように。

ディオパネスの Hostēs … et omnēs inimīcī nostrī tam dīrum … iter patiantur!「敵という敵が、これほどむごい旅にあうがよい」も、同じ願望の接続法です。命令の接続法も願望の接続法も、打ち消すときは nē を使います。

目的分詞

ミロンの長話からやっと解放されたルキウスは、寝室で待ちます。そこへポティスがやってきます。

‘Mihi vērō, quī itinere priōris diēī adhūc fatīgātus sum, dā veniam ut mātūrius cubitum concēdam.’
「でも私は、前の日の旅でまだ疲れていますので、ひと足先に寝に下がらせてください」

Commodum in lectō iacēbam, et ecce Fōtis mea, iam dominā cubitum ductā, …
ちょうど寝床に横になっていたところへ、ほら、私のポティスが、もう女主人を寝に連れていって=寝かしつけて……

cubitum は cubāre「横になる」の目的分詞(supīnum)です。完了分詞の中性単数と同じ -tum の形で、「行く」「来る」「連れていく」のような移動の動詞といっしょに使い、「〜しに」と目的を言います(§340.1)。目的分詞が目的語をとることもあります。

本文の例 目的分詞 意味
cum dormītum īrēs dormītum < dormīre 眠りに行ったとき
Lavātum deinde īvimus lavātum < lavāre それから湯浴みに行った
accessit, diem commodum itinerī quaesītum quaesītum < quaerere 旅に都合のよい日を尋ねに来た
ut mātūrius cubitum concēdam cubitum < cubāre ひと足先に寝に下がる

三つ目の quaesītum は、diem commodum「都合のよい日を」を目的語にしています。

-tū で終わる目的分詞もあります。facilis「やさしい」のような形容詞や、nefās「罰あたりなこと」のような語のあとで、「〜するのに」「〜するには」の意味になります(§340.2)。

At vērō, nefās dictū (absit huius reī tam dīrum exemplum!), …
ところが、口にするのも罰あたりなことだが(そんなむごい例はありませんように)……

et vīnum iuxtā, nōn clausum, facile haurītū.
そばには、ふたのあいた、汲みやすい酒。

dictū は「言うのに」、haurītū は「汲むのに」で、nefās dictū は「言うには罰あたりな」、facile haurītū は「汲むのにやさしい」です。

文の終わりに「!」があり、-ā, -ē, -e, -ī で終わる動詞が文頭近くにあったら、命令法を疑います。ō Lūcī のような呼びかけがそばにあれば、なおさらです。-re で終わる語は、不定詞のことも、異態動詞の命令法のこともあります。文の動詞がほかになければ命令法です。nē, nōlī, cavē を見たら、禁止です。三人称の主語に接続法の現在がついていれば、命令か願いです。-tum の形が「行く」「来る」の動詞のそばにあれば目的分詞で、「〜しに」と読みます。-tū の形が形容詞や nefās のあとにあれば、「〜するのに」と読みます。

Cultūra · ローマの台所とカルデア人

Stilus · 小鍋と弓

Pēnsum

Pēnsum A

語尾を補いなさい。命令法は現在の形で、9〜12 は目的分詞で答えなさい。

  1. ‘Ō Lūcī,’ inquam ‘ēvigil___ et formīdinēs discut___!’
  2. ‘Discēd___,’ inquit Fōtis ‘miselle, quam procul ā meō igne!’
  3. ‘Nōl___ timēre,’ inquit Fōtis ‘sed fīdūciam hab___!’
  4. Cavē nē nimiō melle longum dolōrem contrah___!
  5. Uxōrem hospitis tuī nē tetig___!
  6. ‘Proeli___,’ inquit Fōtis ‘et fortiter pugn___!’
  7. ‘Miser___,’ inquam ‘et mihi auxilium f___!’
  8. Sīs fēlīx, et iter bonum perfic___!
  9. Fōtis Lūcium, cum dormīt___ īret, in cubiculum dūxit.
  10. Fatīgātus sum: dā veniam ut cubit___ concēdam.
  11. Cerdō ad Diophanēn accessit, diem commodum itinerī quaes___.
  12. Vīnum nōn clausum erat, sed facile haur___.

Pēnsum B

下の語から選んで補いなさい。どれも Vocābula nova の語です。

comminus · condiēns · dēmum · formīdinēs · imber · lucernam · melle · nuncupābātur · occāsiōnem · religiōsus · respōnsa · tacitus

Lūcius, quī diū ___ optāverat artis magōrum cognōscendae, ___ suās discussit. Uxōrem Milōnis nōn tetigit, sed mātrimōnium eius ___ suspexit. Fōtis domī cēnam parābat, et ollam dulce ___ versābat. Lūcius eī ōsculum dedit; illa autem dīxit: ‘Cavē nē nimiō ___ dolōrem contrahās!’ Ad cēnam Pamphilē ___ intuēns dīxit: ‘Quam magnus ___ aderit!’ Tum Lūcius dē Chaldaeō quōdam nārrāvit, quī Diophanēs ___ et mīra ___ dabat. Milō autem longam fābulam dē eōdem nārrāvit, et Lūcius ___ dolēbat. Nocte ___ Fōtis ad eum vēnit, et ___ cum eō pugnāvit.

Pēnsum C

Latīnē respondē.

  1. Quid Lūcius sibi ipse imperat, cum ad Milōnis domum currit?
  2. Quam fēminam Lūcius nōn tangere, quam autem petere cōnstituit?
  3. Quid Fōtis faciēbat, cum Lūcius domum advēnit?
  4. Quid Fōtis Lūciō respondet, cum ille cibum eius laudat?
  5. Quae pars corporis fēminae Lūcium maximē dēlectat?
  6. Quid Fōtis Lūciō prōmittit?
  7. Quae dōna Byrrhaena Lūciō mittit?
  8. Quid Pamphilē ē lucernā cognōscit?
  9. Quis est Diophanēs, et quid hominibus nūntiat?
  10. Quid Diophanēs Lūciō dē itinere eius respondit?
  11. Cūr Cerdō pecūniam suam corripuit et fūgit?
  12. Quid Lūcius et Fōtis tōtā nocte faciunt?

Vocābula nova

この章で覚える語です。どれもラテン語の文章でよく出会う語か、アプレイウスが繰り返し使う語です。ラテン語で最もよく使われる約千語と、ディキンソン大学の『ラテン語基本語彙』(Latin Core Vocabulary)の語は、既知として載せていません。めったに出てこない語や、あとの章で覚える語も、この章では欄外注で読めれば十分なので載せていません。

Nōmina

  • arcus -ūs m
  • ārdor -ōris m
  • artus -ūs m
  • audācia -ae f
  • capillus -ī m
  • cervīx -īcis f
  • circulus -ī m
  • collum -ī n
  • corōna -ae f
  • crīnis -is m
  • dēns dentis m
  • digitus -ī m
  • dispositiō -ōnis f
  • domina -ae f
  • formīdō -inis f
  • historia -ae f
  • imber imbris m
  • industria -ae f
  • lacinia -ae f
  • lacus -ūs m
  • lucerna -ae f
  • mel mellis n
  • occāsiō -ōnis f
  • respōnsum -ī n
  • saltus -ūs m
  • spolium -ī n
  • vertex -icis m

Adiectīva

  • argūtus -a -um
  • commodus -a -um
  • dīrus -a -um
  • grandis -e
  • hilaris -e
  • ignōtus -a -um
  • invītus -a -um
  • memor -oris
  • mōbilis -e
  • nocturnus -a -um
  • praeceps -cipitis
  • pretiōsus -a -um
  • religiōsus -a -um
  • tacitus -a -um

Verba

  • abundāre
  • collocāre
  • complectī -plexum
  • concitāre
  • condīre -īvisse
  • corripere -ripuisse
  • dēprehendere -hendisse
  • disputāre
  • distinguere -stīnxisse
  • haurīre hausisse
  • intuērī -tuitum
  • minuere -uisse
  • mōnstrāre
  • nuncupāre
  • oblīvīscī -lītum
  • quīre queō quīvisse
  • spoliāre
  • suspicere -spexisse
  • vādere

Cētera

  • blandē
  • comminus
  • dēmum
  • dūdum
  • mātūrē
  • mediocriter
  • necdum
  • perinde
  • placidē
  • pōne
  • quīlibet quaelibet quodlibet

Ex Apuleiō

アプレイウスの原文(2.6.3–2.6.8)です。本文の 2.6 の段落と読みくらべなさい。

Festīnus dēnique et vēcors animī, manū eius velut catēnā quādam mēmet expediō et, ‘Salvē’ properē additō, ad Milōnis hospitium pernīciter ēvolō; ac dum āmentī similis celerō vestīgium, ‘Age’ inquam ‘Ō Lūcī, ēvigilā et tēcum estō: habēs exoptātam occāsiōnem et vōtō diūtinō poteris fābulīs mīrīs explēre pectus. Aufers formīdinēs puerīlēs, comminus cum rē ipsā nāviter congredere, et ā nexū quidem veneriō hospitis tuae temperā et probī Milōnis geniālem torum religiōsus suspice; vērum enimvērō Fōtis famula petātur ēnīxē. Nam et fōrmā scītula et mōribus lūdicra et prōrsus argūtula est. Vesperī quoque cum somnō concēderēs, et in cubiculum tē dēdūxit comiter, et blandē lectulō collocāvit, et satis amanter cooperuit, et ōsculātō tuō capite quam invīta discēderet vultū prōdidit, dēnique saepe retrōrsa respiciēns substitit. Quod bonum fēlīx et faustum itaque, licet salūtāre nōn erit, Fōtis illa temptētur.’

festīnus -a -um = properānsvēcors animī = mente quasi captuscatēna -ae f = vinculumsalvē: verbum salūtantisproperē = celeriterpernīciter = celerrimēēvolāre = celeriter currereāmēns -entis = nōn sānuscelerāre vestīgium = currereēvigilāre < vigilāre: ē somnō surgereexoptāre = multum optārediūtinus -a -um = longusexplēre -plēvisse = implērepuerīlis -e < puer: puerōrumcongredī -gressum < gradī: hīc = pugnārenexus venerius = vinculum Veneris, amorgeniālis torus = lectus mātrimōniī, mātrimōniumenimvērō = sānē, certēfamula -ae f = ancillaēnīxē = tōtō animōscītulus -a -um = speciōsuslūdicer -cra -crum = grātus, lūdō aptusargūtulus -a -um < argūtusvesperī = prīmā noctelectulus -ī m = lectusamanter < amāns: cum amōrecooperīre -operuisse = vestem super aliquem pōnere, tegereōsculārī -ātum < ōsculum; hīc: ōsculātō capite = ōsculō capitī datōretrōrsus -a -um = post sē versussubsistere -stitisse = cōnsisterefaustus -a -um = fēlīxsalūtāris -e < salūs: tūtus
  1. 原文の Aufers formīdinēs puerīlēs は、本文では Discute formīdinēs puerōrum です。aufers は auferre「取りさる」の直説法現在、二人称単数で、命令法ではありませんが、ここでは命令の意味で使われています。原文のルキウスの言葉から、命令法をすべて書き出しなさい。
  2. 原文の ā nexū quidem veneriō hospitis tuae temperā「宿のおかみとの色ごとは控えよ」を、本文は禁止の言い方に変えています。本文の言い方を書き出しなさい。
  3. 原文の Fōtis famula petātur ēnīxē の petātur は、接続法現在の受動です。本文の Fōtidem vērō, ancillam, tōtō animō petitō とくらべて、主語と、命じる形のちがいを説明しなさい。
  4. 原文の Vesperī quoque cum somnō concēderēs を、本文は目的分詞を使って言い換えています。本文の言い方を書き出しなさい。
  5. 原文の famula、geniālem torum、licet salūtāre nōn erit を、本文はそれぞれどう言い換えていますか。
  6. 最後の Fōtis illa temptētur は、原文にも本文にもあります。temptētur は何という接続法ですか。

Versiō · 第2巻6〜17節 全訳

ところが私は、もともと好奇心の強いたちだったので、かねて望んでいた魔術という名を耳にするやいなや、パンピレに用心するどころか、自分からすすんで、たっぷり謝礼をはずんででも、そんな教えにわが身をゆだねたい、いっそひと跳びに、底なしの淵そのものへまっさかさまに飛びこみたいと、うずうずするしまつだった。とうとう、気がせいて正気もなくした私は、鎖のようなその手から身をふりほどき、「ごきげんよう」とあわただしく言いそえて、ミロンの宿へ一目散に飛んで帰った。そして、気のふれた者のように足を速めながら、私は言った。「さあ、ルキウスよ、目を覚ませ、しっかりしろ。待ちに待った機会が来たのだ。長いあいだの願いがかなって、不思議な話で胸をいっぱいにできるのだぞ。子どもじみたこわがりは捨てるのだ。ことそのものと、間近で、雄々しく組みうちをしろ。ただし宿のおかみとの色ごとだけは控えて、実直なミロンの婚礼の床は、つつしんで敬っておけ。だが、まったくのところ、女中のポティスこそ、全力で口説き落とすべきだ。なにしろ顔だちはかわいらしく、気だてはおどけていて、まったく気のきいた娘だ。ゆうべも、おまえが眠りにつこうとすると、愛想よく寝室に案内して、やさしく寝床に寝かせ、いかにも愛情こめて上掛けをかけてくれた。おまえの頭に口づけすると、どんなに去りがたいかを顔に出していたし、しまいには、なんども後ろをふり返っては立ちどまっていたではないか。されば、吉と出よ、幸いあれ、めでたかれ。たとえ身のためにならなくとも、あのポティスを試してみるのだ」

2.6

こうして自分を相手に議論しながら、私はミロンの戸口にたどりつき、世に言う、足で賛成票を投じるというやつで、わが意見のほうへ歩いていった。ところが家には、ミロンもその妻も見あたらず、いたのはただ、いとしいポティスだけだった。彼女は主人たちのために、詰め物にする臓物をこまかく刻んだのや、ひと切れずつに切りわけた肉、それに、そのときからもう鼻で占いあてていたとおり、とびきり味のいい腸詰めをこしらえていた。本人は麻の衣をこざっぱりと着て、照りはえる赤い細帯を、乳房のすぐ下に、ちょっと高めにきゅっと締めていた。そして花のような手のひらで、料理のあの小さな器をくるくるとまわし、輪を描くたびに、しきりに小刻みにゆすっては、同時に手足をなめらかにくねらせ、腰をゆるやかにふるわせて、しなやかな背筋をゆすりながら、穏やかに、品よく波打っていた。その姿に釘づけになって、私は呆然とし、目をみはって立ちつくした。それまで寝そべっていたからだの一部まで、立ちあがった。やっとのことで、私は彼女に言った。「ぼくのポティス、なんて見事に、なんて楽しげに、その小鍋を、お尻といっしょにくねらせるんだね。なんて蜜みたいに甘い料理をこしらえるんだろう。そこに指をひたすのを許してもらえる男は、しあわせ者だ、いや、もっと確かに果報者だよ」

2.7

すると、もともと愛嬌があって口の達者なその娘は言った。「離れなさいな、かわいそうな坊や。あたしのかまどから、できるだけ遠くへ離れなさい。だって、あたしの小さな火がほんの少しでもあなたに吹きかかったら、あなたは芯まで焼けてしまって、その火照りを消せる人なんか、だれもいないのよ。あたしのほかにはね。あたしは甘く味をつけて、お鍋も寝床も、気持ちよくゆすってあげるすべを知っているんだから」

そう言いながら、彼女は私をふり返って笑った。けれども私は、彼女の姿かたちを残らず念入りに調べあげるまでは、そこを離れなかった。いや、ほかのところについて、何を言うことがあろう。私にとってはいつも、頭と髪こそがただひとつの関心事で、まずは人前でじっくり眺め、あとで家に帰って心ゆくまで楽しむことにしているのだし、この見立てには、私なりに確かな、動かぬ理由もある。からだのなかでもとりわけ目立つこの部分は、むきだしで、だれにも見えるところにあって、まっ先にわれわれの目に飛びこんでくるからだし、ほかの手足では花やかな衣の陽気な色がつとめることを、頭では生まれつきの艶がつとめるからだ。つまり、たいていの女は、生まれもった魅力と愛らしさを見せつけようとして、衣という衣をぬぎすて、肩掛けをはらいのけて、裸の美しさをさらしたがる。金色の衣の色よりも、肌のばら色の赤みで気に入られようというのだ。ところが――口にするのも罰あたりだし、そんなむごい例がひとつもありませんように――どんなにすぐれた、どんなに美しい女でも、その頭から髪を奪い、顔から生まれもった美しさをはぎとってしまったら、たとえ天から投げおとされ、海から生まれ、波に育てられた女でも――いや、あえて言おう、たとえウェヌスその人であっても、三美神の群れをそっくりひきつれ、クピドたちの一族をのこらずお供にし、自慢の帯を締めて、シナモンの香りをただよわせ、バルサムのしずくをしたたらせていても、禿げ頭で出てきたら、亭主のウルカヌスにさえ好かれはしないだろう。

2.8

では、どうだろう。髪に心地よい色と、まばゆい艶が照りはえて、陽の光に向かって、あるときは生き生きと稲妻のようにひらめき、あるときは穏やかに照りかえすとき、あるいは、見た目を正反対の魅力へと変えて、いまは金色にきらめきながら、蜜のやわらかな陰りへと沈み、いまは烏の羽のように黒く、青みをおびて、鳩の首の小さな花模様をまねるとき、または、アラビアの香油のしずくをぬられ、目のこまかい櫛の細い歯で分けられて、うしろへまとめあげられ、恋する男の目に飛びこんで、鏡のように、いっそう好ましい姿を映しかえすときは、どうだろう。また、ふさふさと生えそろって頭のてっぺんにうず高く盛りあがったり、長く連なって背中いっぱいに流れおちたりするときは、どうだろう。要するに、髪の値打ちはそれほど大きいので、女がどれほど金や衣や宝石や、そのほかありとあらゆる飾りで身を飾りたてて歩いても、髪をととのえていなければ、着飾っているようには見えないのだ。だが、私のポティスの場合は、手のこんだ飾りかたではなく、無造作な飾りかたが、かえって魅力をそえていた。というのも、ゆたかな髪を、ふんわりとゆるめて、うなじから垂らし、それから首すじにそって流し、衣の縁飾りのようにゆるやかにうねらせて落ちつかせ、その先を少しだけまるくまとめて、頭のてっぺんで結び目がきゅっと留めていたのである。

2.9

もう、これほどとびきりの快楽の責め苦に、それ以上は耐えられなかった。私は彼女のほうへ身をかがめて、髪が頭のいちばん上へとのぼりつめる、そのきわのところに、蜜よりも甘いあの口づけを押しあてた。

2.10

すると彼女は首をひねり、私のほうに向きなおって、流し目の、かみつくような目つきで言った。「ちょっと、学生さん。あなたがつまんでいるのは、甘くて苦いひと口なのよ。蜜が甘すぎて、いつまでも胆汁の苦さを抱えこむことにならないように、気をつけなさいな」

「それがどうしたっていうんだい」と私は言った。「ぼくの楽しい人。ちいさな口づけひとつで、とりあえず元気をもらえるなら、ぼくはその火の上に寝そべって焼かれたってかまわないのに」そう言うなり、彼女をきつく抱きしめて、口づけしはじめた。すると彼女も負けじと欲望をつのらせて、恋の釣りあいでは私と兄弟のようにひとつになり、ひらいた口からシナモンの香る息を吹きかけ、迎えにくる舌を神酒のように打ちあてて、身を乗りだす欲望にとろけていくので、私は言った。「死んでしまう。いや、もうとっくに死んでいるんだ、きみがお慈悲をかけてくれなければ」

これに答えて彼女は、もう一度私に口づけをして言った。「元気を出して。あたしだって同じ気持ちで、あなたのものとして引き渡されているのよ。あたしたちの楽しみは、これ以上のばさないわ。灯ともしごろ、あなたの寝室に行くから。だから行って、支度をしておきなさい。ひと晩じゅう、あなたを相手に、勇ましく、心をこめて戦うつもりなんだから」

こんな話や、そのたぐいのささやきを交わしたあと、私たちは別れた。ちょうど昼になったところへ、ビュラエナから私に、ささやかな贈り物が届いた。よく肥えた豚が一頭と、若鶏が五羽、それに年代物の上等な葡萄酒がひと樽である。そこで私はポティスを呼んで言った。「ほら、ウェヌスを励まし、その盾を担ぐ酒神リベルが、向こうからやってきたよ。今日はこの酒を、残らず飲みほしてしまおう。恥じらいの臆病さを消して、欲望にはりきった元気を吹きこんでくれるようにね。なにしろウェヌスの船には、この糧食ひとつあれば足りる。寝ずの夜に、ランプには油を、杯には酒を、たっぷり満たしておくことさ」

2.11

その日の残りは、湯浴みに、それから夕食にあてた。人のいいミロンにまねかれて、こぎれいな小さな食卓についたのだが、ビュラエナの忠告をおぼえていたので、できるだけ妻の目にふれないところに身を横たえた。そして、その顔へは、まるで冥府の湖アウェルヌスをのぞきこむように、こわごわ目を落としていたが、給仕するポティスをしきりにふり返っては、そのたびに元気をとりもどしていた。すると、なんと、もう日の暮れかかるころ、パンピレがランプを見つめながら言った。「あしたは、それはもう、たっぷり雨が降りますよ」夫が、どうしてそれがわかったのかと尋ねると、ランプが前もって教えてくれるのだ、と答えた。

その言葉を、ミロンは笑いとばして言った。「なんとも大した予言の巫女シビュラを、わしらはランプのなかに養っておるのじゃな。燭台の物見台から、空の用事をのこらず、お日さまそのものまで見張っておるとは」

これに私は口をはさんで言った。「それは、この種の占いの、ほんの手はじめの試しですよ。ふしぎはありません。あのちっぽけな火は、人の手でこしらえられたものでも、もっと大きな天の火を、いわば親として覚えていて、その親が天空の頂で何をしでかすかを、神々しい予感で自分でも知り、私たちにも告げるのですから。げんに、いま私どものコリントスでも、あるカルデア人の占い師が旅の身で、あちこちで不思議なお告げを出しては町じゅうを騒がせ、小銭をかせぐために、運命の秘密を世間に触れまわっています。どの日が婚礼の契りを固め、どの日が城壁の礎を永遠のものにするか、どの日が商人に都合よく、どの日が旅人にめでたく、どの日が船出に向くか、というぐあいです。この私にも、こんどの旅の首尾を尋ねると、いろいろと、それもまったく不思議な、なかなかとりどりの答えをくれました。あるときは、私がたいそう花やかな名声を得るだろうと言い、あるときは、私自身が大きな物語に、信じられないような話に、何冊もの本になるだろうと言うのです」

2.12

これを聞いて、ミロンはにやりと笑って言った。「そのカルデア人とやらは、どんな姿かたちの、なんという名の男じゃな」

2.13

「背が高くて」と私は言った。「浅黒い男で、ディオパネスという名です」

「そいつじゃ」とミロンは言った。「ほかのだれでもない。ここでもな、大勢の者に同じように、さんざんお告げを並べたてて、小銭どころか、たんまり謝礼をせしめておったが、縁起の悪い、いや、もっと正しくは意地の悪い運命に、あわれにも落ちこんだのじゃ。ある日のこと、やつが人だかりの輪にぐるりと囲まれて、まわりに立つ見物の群れに運命を配っておったところへ、ケルドンとかいう商人がやってきた。旅立ちに都合のよい日を知りたがってな。やつがその日を選んで決めてやると、商人はもう財布をおろし、もう小銭をざらざらとあけ、もう占いの謝礼として持っていかれるデナリウス銀貨を百枚、数えおわっていた。と、そのとき、名家の若いのがひとり、うしろから忍びよって、やつの衣の裾をつかみ、ふり向かせて抱きつくと、ぎゅうっと口づけしたのじゃ。するとやつは、口づけを返して、相手をすぐそばに座らせるやいなや、思いがけない顔を見た驚きにぼうっとなり、いましていた商売のことなど忘れて、こう話しかけた。『いやあ、ずっと待ちわびていたよ。いつ着いたのだね』すると相手が答えた。『ちょうど日の暮れかかるころさ。それより、こんどはきみの番だよ、兄弟。エウボイアの島からあわてて船出してから、海の旅と陸の旅をどう切りぬけてきたのか、話してくれよ』

「これに、あのご立派なカルデア人ディオパネスは、まだ頭がからっぽで、われにも返らぬまま言った。『敵という敵も、われらを憎む者どもも、みな、これほどむごい、いや、まさにオデュッセウスばりの旅にあうがよい。われらの乗っていた船そのものが、嵐のさまざまなつむじ風にゆさぶられ、舵を二本とも失って、やっとのことで向こう岸のきわまで押しやられたかと思うと、まっさかさまに沈んでしまった。われらは何もかも失って、ようやく泳いで逃れたのだ。そのあと、見知らぬ人々の情けやら、友人たちの好意やらでかき集めたものも、そっくり盗賊の一味に奪われた。やつらの無法に立ちむかって、たったひとりの兄弟アリグノトスまでが、この目の前で、あわれにも喉をかき切られたのだ』やつがまだ悲しげにそんな話をしておるうちに、あの商人のケルドンは、占いの謝礼にとっておいた自分の小銭をさっとひっつかんで、たちまち逃げだしてしもうた。そこでやっと、ディオパネスは目がさめて、自分のうかつさのしくじりに気がついた。まわりに立っておったわしらがみな、どっと大笑いしておるのが目に入ったからじゃ。だが、ルキウス殿、あのカルデア人も、あらゆる人のなかで、あなたひとりにだけは、きっとまことを言ったのでしょうな。どうか、しあわせに、首尾よく旅をつづけられますように」

2.14

ミロンがこうして長々としゃべっているあいだ、私は黙ってうめいていた。自分から折あしい話の糸口を引きだしたばかりに、晩のいちばんいいところと、その何よりうれしい実りとを失っているのだと、われながら少なからず腹が立った。とうとう、恥ずかしさをのみこんで、ミロンに言った。「そのディオパネスとやらには、自分の運命を背負わせておけばいいでしょう。人々から巻きあげた獲物は、また海と陸とに、どちらにも等しく貢がせておけばいい。でも私は、きのうの疲れでまだ参っているものですから、ひと足先に寝に下がらせてください」そう言うなりその場を去って、自分の寝室へと急いだ。見ると、そこには、ごちそうがなかなか気のきいた並べ方でしつらえてあった。召使いの少年たちには、思うに、夜のさえずりを聞かせないためだろう、戸口の外の、できるだけ離れた床に寝床がのべてあった。私の寝台のそばには、小さな食卓が置かれて、夕食のりっぱな残りものを、そっくりのせていた。上等な杯は、もう酒がそそがれて半分ほど満ち、あとは割り水を待つばかり。そのそばには、口をすっぱり削りひらいた酒壺が、いくらでも汲めるようにしてあった。まったく、剣闘士のウェヌスを前にした前菜である。

2.15

私が横になったところへ、ほら、私のポティスが、もう女主人を寝かしつけて、うれしそうに近づいてきた。ばらの冠をかぶり、ほどいたばらの花びらで胸もとをふくらませている。そして、私にぎゅっと口づけし、小さな花冠を結びつけ、花びらを一面にふりまくと、杯をとりあげ、上から湯をそそいで、私に飲めとさしだした。私がそれをすっかり飲みほす少し前に、そっと横どりして、残りをちびちびと唇で減らしながら、私を見つめて、甘やかにすすった。二杯目、三杯目と、杯はかわるがわる、しきりに私たちのあいだを行き来した。私はもう酒にひたり、心ばかりかからだまで、もともと欲望にじっとしていられない、みだらなたちのうえに、もう手傷も負っていたので、下腹のあたりの衣を少しめくって、こらえきれないウェヌスの思いをポティスに見せながら、言った。「哀れと思ってくれ。早く助けにきてくれ。見てのとおり、きみが軍使の作法もふまずに宣戦を布告したこの戦いが、もう間近にせまって、ぼくはすっかり身構えているんだ。むごいクピドの最初の矢が、胸の奥底まで落ちてきたのを受けとめてから、ぼくのほうも自分の弓をぐいと引きしぼったものだから、張りがきつすぎて弦が切れはしないかと、ひどく心配なんだよ。だから、もっとすっかり言うことをきいてくれるなら、髪をほどいて流れるままにし、その髪を波のようにうねらせて、いとしい抱擁を返してくれ」

2.16

すぐさま、彼女は料理の器をみなすばやく片づけ、衣をすっかりぬぎすてて、髪をほどいて陽気なたわむれにそなえ、海の波から立ちあがるウェヌスの姿に、美しく変身した。そして、つるりとした女の部分を、ばら色の手のひらで、恥じらって隠すというより、わざと少しだけ陰にしながら、言った。「戦いなさい、勇ましく戦いなさいな。あたしは引きさがらないし、背中も見せないわよ。男なら、面と向かってまともに狙いをつけ、勇ましく攻めかかって、死ぬ覚悟でとどめを刺しなさい。今日の勝負に、助命はないのよ」

2.17

そう言いながら、寝台にのぼって、私の上にゆっくり腰をおろし、しきりに跳ねあがっては、なめらかな身ぶりでしなやかな背筋をゆすり、宙に揺れるウェヌスの果実で、私を飽きるほど満たした。とうとう、ふたりとも心はぐったり、手足はくたくたに疲れはてて、たがいに抱きあったまま、あえぎあえぎ倒れこんだ。こうした、またこれに似た取っ組みあいに、私たちは夜明けのきわまで眠らずに過ごした。ときおり杯で疲れをいやし、欲望をかきたて、快楽をあらたにしながら。そして、この夜をお手本に、同じような夜を、さらにいくつも重ねたのである。